ทรามาดอล (Tramadol) ยาแก้ปวดไมเกรนที่ต้องระวัง: ออกฤทธิ์อย่างไร และทำไมถึงเสี่ยง "ติดยา"

สำหรับชาวไมเกรนหลายคน "ยาแก้ปวด" แทบจะเป็นของที่ต้องพกติดกระเป๋าไว้ตลอด เพราะเวลาปวดขึ้นมาทีมันทรมานจนทำอะไรไม่ได้เลย พอมีใครบอกว่ายี่ห้อไหนแรง ตัวไหนเอาอยู่ เราก็อยากลองหามาติดบ้านไว้ นั่นเป็นความรู้สึกที่หมอเข้าใจดีค่ะ

แต่มียาแก้ปวดกลุ่มหนึ่งที่หมออยากชวนทำความรู้จักให้ลึกขึ้น นั่นคือ ทรามาดอล (Tramadol) — ยาแคปซูลสีเขียว-เหลืองที่คุ้นหน้าคุ้นตากันดี หลายคนเคยซื้อจากร้านขายยามาทานเองเวลาปวดหนัก ๆ ยาตัวนี้ช่วยลดปวดได้จริง แต่ก็เป็นยาที่ต้องใช้ด้วยความเข้าใจ เพราะถ้าใช้ผิดวิธีหรือใช้บ่อยเกินไป อาจนำไปสู่ปัญหาที่ใหญ่กว่าอาการปวดไมเกรนเดิมเสียอีก

บทความนี้หมอจะพาไปดูตั้งแต่ว่า Tramadol คืออะไร ออกฤทธิ์อย่างไร ผลข้างเคียงมีอะไรบ้าง ไปจนถึงภาวะ "ติดยาแก้ปวด" ที่ชาวไมเกรนควรรู้จักและสังเกตตัวเองไว้

ทรามาดอล (Tramadol) คืออะไร?

ทรามาดอลเป็นยาแก้ปวดในกลุ่ม โอปิออยด์ (Opioids) ซึ่งเป็นอนุพันธ์ที่มีต้นทางมาจากฝิ่น ใช้สำหรับบรรเทาอาการปวดในระดับ ปานกลางถึงรุนแรง โดยมีกลไกคล้ายมอร์ฟีน

แต่จุดที่ต่างจากมอร์ฟีนคือ ทรามาดอลระงับปวดได้น้อยกว่ามอร์ฟีนราว 5–20 เท่า ด้วยเหตุนี้จึงไม่ได้ถูกจัดอยู่ในกลุ่ม "ยาเสพติดให้โทษ" และยังพอหาซื้อได้ตามร้านขายยา อย่างไรก็ตาม ความที่หาง่ายนี่เองที่ทำให้หลายคนประเมินความเสี่ยงของมันต่ำเกินไป

Tramadol ออกฤทธิ์อย่างไรในร่างกายเรา

เมื่อเราทานทรามาดอลเข้าไป ตัวยาจะถูกดูดซึมเข้าสู่กระแสเลือด และเปลี่ยนเป็นรูปแบบที่ออกฤทธิ์ได้ (active form) ที่บริเวณตับ จากนั้นตัวยาจะทำหน้าที่คล้ายกับสาร เอ็นโดรฟิน (Endorphin) ในสมอง โดยไปยับยั้งตัวรับ (receptors) ที่เกี่ยวข้องกับความรู้สึกเจ็บปวดในระบบประสาทส่วนกลาง ผลที่ได้คือเรารู้สึกปวดน้อยลง และเมื่อร่างกายใช้ยาหมดแล้ว ก็จะขับออกทางปัสสาวะ

ในแง่ของระยะเวลา:

เริ่มออกฤทธิ์: ประมาณ 1 ชั่วโมงหลังทาน
ควบคุมอาการปวดได้: ประมาณ 6–9 ชั่วโมง
ขนาดยาสูงสุด: ไม่ควรเกิน 400 มิลลิกรัมต่อวัน
การทานซ้ำ: หากอาการยังไม่ทุเลา ทานซ้ำได้เมื่อเวลาผ่านไป 4–6 ชั่วโมง

ผลข้างเคียงของทรามาดอลที่ควรรู้

ข้อดีอย่างหนึ่งของทรามาดอลคือ ไม่กัดกระเพาะเหมือนยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs (ยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์) แต่ก็มีผลข้างเคียงในแบบของตัวเองที่พบได้ในบางราย เช่น

คลื่นไส้ อาเจียน
เวียนศีรษะ หน้ามืด

และสิ่งที่หมออยากเน้นย้ำที่สุดคือ การนำไปใช้ผิดวัตถุประสงค์ ที่พบได้บ่อย เช่น การนำตัวยาไปผสมกับเครื่องดื่มต่าง ๆ ทั้งน้ำอัดลม แอลกอฮอล์ หรือเครื่องดื่มชูกำลัง การใช้ในลักษณะนี้จะทำให้ผู้ใช้รู้สึกเคลิบเคลิ้ม จนเกิดความต้องการอยากใช้ทุกวัน เมื่อไม่ได้ใช้ก็อาจเกิดภาวะถอนยา และในบางรายผลข้างเคียงรุนแรงถึงขั้นเสียชีวิตได้ นี่เป็นเรื่องที่ไม่ควรมองข้ามเลยค่ะ

ทำไมยาแก้ปวดไมเกรนถึงเสี่ยง "ติดยา"?

อ่านมาถึงตรงนี้หลายคนอาจสงสัยว่า ในเมื่อมันช่วยระงับปวดไมเกรนหนัก ๆ ได้ แล้วทำไมต้องระวังเรื่องการติดยาด้วย?

คำตอบอยู่ที่ธรรมชาติของยากลุ่มโอปิออยด์เองค่ะ เพราะฤทธิ์ของสารกลุ่มนี้จะเข้าไปกดประสาท ทำให้รู้สึกเคลิบเคลิ้มและบรรเทาความเจ็บปวด เมื่อร่างกายเริ่มคุ้นชิน จึงต้องการปริมาณยาที่มากขึ้นเรื่อย ๆ เพื่อให้ได้ผลเท่าเดิม

โดยเฉพาะเมื่อมีประวัติ ใช้ยาติดต่อกันมากกว่า 10 วันต่อเดือน และต่อเนื่องนานกว่า 3 เดือน ร่างกายจะเรียกร้องปริมาณยาที่เพิ่มขึ้นจนเกิดภาวะติดยาแก้ปวดได้ ภาวะนี้มีชื่อทางการแพทย์ว่า Medication Overuse Headache (MOH) หรือ "อาการปวดศีรษะจากการใช้ยาแก้ปวดเกินขนาด" ซึ่งกลายเป็นวงจรที่ยิ่งกินยา ยิ่งปวด

สังเกตตัวเองอย่างไร ว่ากำลังมีภาวะติดยาแก้ปวด (MOH)

หมอมีวิธีสังเกตตัวเองง่าย ๆ มาฝาก ลองเช็กดูว่าคุณมีอาการเหล่านี้ร่วมด้วยหรือเปล่า

ตื่นมาตอนเช้าก็ปวดหัวแล้ว
ปวดหัวบ่อยขึ้นกว่าเดิม
เริ่มมีแนวโน้มไม่ตอบสนองต่อยาแก้ปวด
อาการดีขึ้นเมื่อทานยา แต่พอยาหมดฤทธิ์ อาการปวดก็กลับมาเหมือนเดิม
ปวดหัวแม้จะไม่มีสิ่งกระตุ้น

และเกณฑ์สำคัญคือ ประวัติการใช้ยา ดังนี้

ใช้ยาแก้ปวด กลุ่มจำเพาะไมเกรน มากกว่า 10 วันต่อเดือน ติดต่อกันเกิน 3 เดือน หรือ
ใช้ยาแก้ปวด ที่ไม่จำเพาะกับไมเกรน มากกว่า 15 วันต่อเดือน ติดต่อกันเกิน 3 เดือน

ถ้าคุณเข้าข่ายเหล่านี้ หมอแนะนำให้ปรึกษาแพทย์เฉพาะทาง อย่าเพิ่งตกใจไปนะคะ เพราะภาวะนี้มีทางแก้ไขได้ แต่ต้องทำอย่างถูกวิธี

ถอนยาแก้ปวดอย่างปลอดภัย ต้องทำภายใต้แพทย์เท่านั้น

สิ่งที่หมออยากย้ำมาก ๆ คือ การ "หักดิบ" หยุดยาเองทันที ไม่ใช่ทางเลือกที่ดี เพราะในช่วงวันแรก ๆ ของการถอนยา ระดับอาการปวดศีรษะอาจพุ่งสูงจนทรมานได้ การถอนยาจึงควรอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเสมอ

โดยทั่วไป กระบวนการถอนยาจะมีขั้นตอนประมาณนี้

หยุดยาแก้ปวดตัวที่ติด เป็นระยะเวลาประมาณ 7–10 วัน
แพทย์พิจารณาจ่ายยาสเตียรอยด์ระยะสั้น เพื่อช่วยระงับกระบวนการปวด เป็นระยะเวลาประมาณ 7 วัน
ทานยาป้องกันไมเกรนกลุ่มมาตรฐานควบคู่กันไป เพื่อลดความไวของสมองและความไวต่อสิ่งกระตุ้น ต่อเนื่องประมาณ 4–6 เดือน

การรักษาแบบนี้ช่วยให้สมองค่อย ๆ กลับมาตอบสนองตามปกติ และตัดวงจรของอาการปวดที่เกิดจากยาได้อย่างยั่งยืนกว่าการทนกินยาแก้ปวดไปเรื่อย ๆ ค่ะ

สรุป: ยาแก้ปวดคือตัวช่วย ไม่ใช่การรักษาที่ต้นเหตุ

ทรามาดอลและยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์ช่วยบรรเทาอาการปวดไมเกรนได้จริง แต่มันคือ "ตัวช่วยเฉพาะหน้า" ไม่ใช่การรักษาไมเกรนที่ต้นเหตุ การพึ่งพายาแก้ปวดบ่อยเกินไปกลับกลายเป็นการเปิดประตูสู่ภาวะติดยาและอาการปวดหัวเรื้อรัง

หัวใจของการดูแลไมเกรนในระยะยาวคือ การรักษาเชิงป้องกัน ควบคู่กับการใช้ยาแก้ปวดอย่างเหมาะสม ภายใต้คำแนะนำของแพทย์เฉพาะทางระบบประสาทและสมอง เพื่อความปลอดภัยและคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นในระยะยาว

หากใครกำลังกังวลว่าตัวเองใช้ยาแก้ปวดบ่อยเกินไป หรืออยากปรึกษาเรื่องแนวทางการรักษาไมเกรน สามารถทำนัดปรึกษาแพทย์ออนไลน์ผ่านแอปพลิเคชัน Smile Migraine ได้เลยนะคะ ทีมแพทย์เฉพาะทางของเรายินดีดูแลค่ะ

บทความโดย พญ.กนกรัตน์ สุวรรณละออง Smile Migraine — ปรึกษาแพทย์เฉพาะทางไมเกรนออนไลน์